XVJ missiyasining O‘zbekiston uchun 2025-yil yakuniy bayonoti haqida qisqacha ma’lumot

2025-yil 6-may kuni Markaziy bankda XVJning Yaqin Sharq va Markaziy Osiyo davlatlari iqtisodiy istiqbollariga bag‘ishlangan tahliliy hisoboti taqdimoti bo‘lib o‘tdi. Ma’ruzada hududlardagi iqtisodiy tendensiyalar, imkoniyatlar va xatarlar o‘rganilgan.

Vaziyat bilan tanishishni osonlashtirish va qaror qabul qilish uchun qulay bo‘lishi uchun biz XVJning O‘zbekistonga 2025-yilgi missiyasi tavsiyalarining qisqacha sharhini tuzdik.

I. So‘nggi voqealar, istiqbollar va xatarlar

Mamlakatdagi iqtisodiy vaziyat ijobiy tendensiyalar bilan ajralib turadi. 2024-yilda YaIM 6,5 foizga o‘sdi, joriy operatsiyalar bo‘yicha defitsit esa 5,0 foizgacha qisqardi. Ko‘rsatkichlarning yaxshilanishi eksportning o‘sishi, xomashyo narxlarining yuqoriligi va mamlakatga pul o‘tkazmalarining ko‘payishi bilan bog‘liq. Davlat moliyasini muvaffaqiyatli boshqarish byudjet taqchilligini 3,2 foizgacha kamaytirish imkonini berdi. Xarajatlarni optimallashtirishga, shu jumladan energiya subsidiyalarini qisqartirishga qaramay, inflyatsiya yuqori darajada saqlanib qolmoqda — 2025-yil mart oyida 10,3 foiz.

Tashqi noaniqlik kuchayishiga qaramay, O‘zbekiston iqtisodiyotining o‘sishi barqaror bo‘lishi prognoz qilinmoqda. Global tariflarning oshishi tashqi talab, xomashyo narxlari va moliyaviy oqimlar orqali ta’sir ko‘rsatishi mumkin. Biroq, bazaviy prognozlarga ko‘ra, 2025 va 2026-yillarda YaIMning real o‘sishi taxminan 6 foizni tashkil etadi, bu xususiy iste’mol, investitsiyalar va tarkibiy islohotlarning o‘sishi bilan qo‘llab-quvvatlanadi. Oltin eksportini oshirish va davlat sektorini birlashtirish hisobiga joriy operatsiyalar bo‘yicha defitsit 2025-yilda yalpi ichki mahsulotning 5 foizi darajasida saqlanib qoladi. Inflyatsiya 2025-yil oxiriga kelib 8%dan biroz yuqori darajaga tushadi va qat’iy makroiqtisodiy siyosat tufayli pasayishda davom etadi.

II. Iqtisodiyotdagi yuqori darajadagi noaniqlik ham xavf, ham imkoniyatlarni keltirib chiqaradi

Tashqi tahdidlar:

• Savdo siyosatidagi keng ko‘lamli va uzoq muddatli o‘zgarishlar
• Dunyodagi geosiyosiy beqarorlik
• Xalqaro moliyaviy resurslardan foydalanishni cheklash
• Xomashyo aktivlari narxlarining o‘zgarishi

Ichki xavflar:

• Byudjet taqchilligining prognoz ko‘rsatkichlaridan oshishi
• Qarz olish limitlarini qayta ko‘rib chiqish zarurati
• Bank tizimi ko‘rsatkichlarining yomonlashuvi
• Davlat kompaniyalari, davlat banklari va davlat-xususiy sheriklik (DXSh) tomonidan potensial majburiyatlarning o‘sishi

Ijobiy drayverlar:

• Tarkibiy o‘zgarishlarni jadal amalga oshirish
• Xorijiy investitsiyalar va pul o‘tkazmalarining o‘sishi
• Oltin narxining ijobiy dinamikasi

III. Fiskal siyosat

2024-yilda konsolidatsiyalashgan davlat byudjeti taqchilligini kamaytirish o‘rta muddatli byudjet maqsadining 3 foizga bajarilishi bilan qo‘llab-quvvatlanadi. 2025-yil uchun 5,5 milliard AQSH dollari miqdorida tashqi qarz olish limitining joriy etilishi davlat va davlat tomonidan kafolatlangan qarzning yalpi ichki mahsulotdagi ulushini nazorat qilishga yordam beradi.
Biroq, oltin narxining o‘zgarishi inflyatsiya bosimi xavfini keltirib chiqaradi va makroiqtisodiy tebranishlarni kuchaytiradi.

• Ushbu risklarni minimallashtirish uchun hukumat oltin narxi o‘zgarishining davlat xarajatlariga ta’sirini cheklashi kerak.
• Barqaror rivojlanishni ta’minlash va ijtimoiy ehtiyojlarni qondirish uchun daromadlarni safarbar etish va xarajatlarni oqilona sarflashni faollashtirish zarur. 2020-yildan boshlab soliqlarning yalpi ichki mahsulotdagi ulushi 2 foiz bandga kamayishini qoplash uchun o‘rta muddatli daromadlar strategiyasini ishlab chiqish zarur.
• Soliq siyosati korporativ va shaxsiy daromad soliqlarini isloh qilish, daromadlarga asoslangan imtiyozlarni qisqartirish va samarasiz bojxona imtiyozlarini bartaraf etishni o‘z ichiga olishi kerak. Yangi imtiyozlar kiritmaslik muhim.
• Daromadlarni boshqarish audit dasturlarini modernizatsiya qilishni va soliq to‘lovchilar huquqlariga rioya qilgan holda soliq idoralari operatsiyalarini takomillashtirishni talab qiladi.
• Asosiy strategiyalar soliq xizmatini isloh qilish va yashirin iqtisodiyotga qarshi kurashni o‘z ichiga oladi.
• Qo‘shimcha ravishda ish haqini ratsionallashtirish, tovarlar va xizmatlar narxini pasaytirish, davlat korxonalarini isloh qilishni tezlashtirish, ijtimoiy yordam dasturlarini takomillashtirish va pensiya tizimini isloh qilish zarur.
• Moliya tizimini yaxshilash uchun moliya institutlarini isloh qilishni davom ettirish kerak.

Hukumat allaqachon muhim qadamlarni qo‘ydi: byudjetni o‘z vaqtida tuzadi, moliyaviy rejalarni tayyorlaydi va xatarlar haqida gapiradi. 2030-yilgacha davlat pullarini boshqarishni yaxshilash rejasi ham bor.

• Pul qayerdan olinishidan qat’i nazar, barcha davlat loyihalari bir xil boshqarilishi muhim.
• Qurilish rejalari va joriy xarajatlarni yaxshiroq bog‘lash kerak. Bu ortiqcha xarajatlarning oldini olishga va byudjetni aniqroq qilishga yordam beradi.

IV. Pul-kredit va valyuta siyosati

• O‘zbekiston Markaziy banki inflyatsiyaning 5 foizlik target darajasiga erishgunga qadar qat’iy monetar siyosatni qo‘llab-quvvatlashi shart.

Inflyatsiya bosimiga javoban foiz stavkalarining oshirilishi Markaziy bankning chaqiriqlarni yengishga tayyorligini ko‘rsatadi.

• Agar bazaviy inflyatsiya yoki kutilmalar pasaymasa, siyosat ma’lumotlarga asoslangan bo‘lishi va kuchaytirilishi kerak.
• Valyuta kursi bozor sharoitlariga moslashishi, moslashuvchanlik va valyuta risklaridan himoyalanishni ta’minlashi lozim.
• Kommunikatsiyani yaxshilash va bank sektorida davlat rolini kamaytirish iqtisodiyotni barqarorlashtirishga yordam beradi.

V. Moliyaviy sektorning barqarorligi

• Hokimiyat davlat tijorat banklarini xususiylashtirishni tezlashtirishi va ularning samaradorligini oshirish uchun islohotlar o‘tkazishi kerak.
• Banklar rentabellikka yo‘naltirilgan bo‘lishi, notijorat operatsiyalar esa byudjetdan to‘liq qoplanishi kerak.
• Korporativ boshqaruv islohotlari va xususiylashtirish kredit-pul siyosatini o‘tkazishni yaxshilashga va xususiy sektorning kredit olish imkoniyatlarini kengaytirishga yordam beradi.
• Bank nazorati samaradorligini oshirish uchun O‘zbekiston moliya sektori uchun ishlab chiqilgan xalqaro standartlar va tavsiyalarni joriy etish zarur. Tartibga solishni kuchaytirish, tavakkalchiliklarni baholashning ishonchli mexanizmlarini joriy etish, tizimli tahlil va stress-testlashni kuchaytirish, shuningdek, to‘lov tizimlari ustidan nazoratni takomillashtirishga alohida e’tibor qaratish lozim.
• O‘zbekiston Markaziy banki (MB) moliyaviy barqarorlik xatarlariga nisbatan hushyorlikni saqlab qolishi kerak.

2023-2024-yillarda joriy etilgan makroprudensial chora-tadbirlar uy xo‘jaliklarini kreditlash sur’atlarini pasaytirishga va qarz oluvchilarning kredit qobiliyatiga e’tiborni kuchaytirishga yordam berdi. Shu bilan birga, mikrokreditlash segmenti faol rivojlanishda davom etmoqda, mikroqarzlarni yengilroq shartlarda taqdim etmoqda.

• Moliyaviy barqarorlikni ta’minlash maqsadida Markaziy bank kredit xatarlari, ayniqsa, chet el valyutasidagi qarzlar va rasmiy daromadga ega bo‘lmagan jismoniy shaxslarga berilgan kreditlar bo‘yicha nazoratni kuchaytirishi zarur.
• Imtiyozli va to‘g‘ridan-to‘g‘ri kreditlashni bosqichma-bosqich qisqartirish ustuvor vazifa bo‘lib qolmoqda.

VI. Tarkibiy va boshqaruv islohotlari

• O‘zbekiston o‘tish davri iqtisodiy islohotlarini nihoyasiga yetkazishi va institutsional o‘zgarishlarni jadallashtirishi lozim.
• Energiya tariflari va ma’muriy narxlarning oshishi bilan boshlangan narxlarni erkinlashtirish bozor kuchlari to‘liq aks etgunga qadar davom etishi kerak.

Jahon savdo tashkilotiga a’zo bo‘lish yo‘lidagi taraqqiyot, qo‘shni mamlakatlar va mintaqalar bilan aloqalarning mustahkamlanishi savdoni liberallashtirish va diversifikatsiya qilishga yordam berdi.

• Davlat korxonalarini qo‘llab-quvvatlash shaffof, restrukturizatsiya bilan shartlangan bo‘lishi va asta-sekin to‘xtatilishi kerak.
• Yirik davlat korxonalarini xususiylashtirishni xalqaro standartlarga rioya qilgan holda jadallashtirish lozim.
• Boshqaruv va to‘g‘ridan-to‘g‘ri aralashuvni samarali tartibga solish va bozor mexanizmlari bilan almashtirish zarur.
• Firmalarning kirib kelishi va chiqib ketishini osonlashtirish xususiy sektorda raqobatni rivojlantirishga yordam beradi.

Boshqaruv, mehnat va ekologiya sohasidagi islohotlar yanada rivojlanishni talab qiladi. Ijobiy o‘zgarishlarga manfaatlar to‘qnashuvi to‘g‘risidagi qonunning qabul qilinishi, davlat xizmatchilarini tayyorlash va korrupsiyaga qarshi kurashish akademiyasining tashkil etilishi kiradi.

• Hukumat va davlat korxonalari mansabdor shaxslarining mol-mulkini deklaratsiya qilish va axborotchilarni himoya qilish bo‘yicha bo‘lajak qonun loyihalari tezkorlik bilan qabul qilinishi kerak.
• Xaridlar shaffofligini oshirish va korrupsiyaga qarshi strategiyani yakunlash boshqaruv samaradorligini oshiradi.
• Mehnat bozori islohotlari ayollarning ishtirokini oshirish, norasmiy bandlikni kamaytirish va malakasini oshirishga qaratilgan.
• Energetika tariflari islohotini yakunlash va suvdan oqilona foydalanish, qishloq xo‘jaligini diversifikatsiya qilish va o‘rmonlarni qayta tiklash bo‘yicha chora-tadbirlarni joriy etish iqlim kun tartibini ilgari suradi.
• Statistikani takomillashtirish qabul qilinayotgan qarorlar sifatini yaxshilaydi.

XVJ hisoboti sharhiga qo‘shimcha ravishda, biz hozirgi sharoitda faktoringning roli haqida o‘z fikrlarimizni qo‘shmoqchimiz.

Zamonaviy iqtisodiy vaziyatda faktoring biznesni qo‘llab-quvvatlashning muhim vositasi bo‘lib qolmoqda. Pul-kredit siyosatini qat’iylashtirish davrida kompaniyalar kredit olishda qiyinchiliklarga duch kelishmoqda. Iste’mol talabi va investitsiyalarning o‘sishi korxonalarning aylanma mablag‘larga bo‘lgan ehtiyojini oshiradi.
Faktoring xaridorlarga to‘lovlarni kechiktirishga va o‘z moliyaviy ehtiyojlarini qondirish usullarini izlashga majbur bo‘lgan korxonalar uchun eng maqbul yechimga aylanmoqda. Ushbu vosita nafaqat pul mablag‘larini olishni tezlashtiradi, balki debitorlik qarzlarini boshqarish xarajatlarini ham minimallashtiradi.

Faktoring biznesning asosiy ehtiyojlariga javob beradi:

• Mablag‘lar aylanishini tezlashtirish
• Moliyalashtirishning qo‘shimcha manbalari bilan ta’minlash
• Kredit risklarini kamaytirish
• Debitorlik qarzlarini boshqarishni optimallashtirish

Xalqaro moliyaviy resurslardan foydalanish imkoniyati cheklangan va xomashyo aktivlari narxlari o‘zgarib turganda, faktoring eksportga yo‘naltirilgan korxonalar uchun muqobil moliyalashtirish manbai bo‘lishi mumkin.

Shunday qilib, faktoringni rivojlantirish mamlakatda iqtisodiy o‘sishni qo‘llab-quvvatlash va biznes samaradorligini oshirishning muhim vositasidir.

XVJning O‘zbekiston bo‘yicha 2025-yilgi missiyasi yakuniy bayonotining to‘liq versiyasini havola orqali o‘qing.